divendres, 20 de juliol de 2018

La Ròca dei Gabians 4


Capítol 3
Confidéncias
Laissem babilhejar la pluma de Na Enric. Aquí quauquei trocets dei letras onte se pinta lo biais naturau e urós d’aquela brava femna, que nos avisan dei fachs e gèstes de son fiu :
26 d’agost :
« Crese, francament, que Marc es amorós de la mar ! Lo vesèm, a cada solèu, la corteja lo lòng dau maratge. Tot çò qu’es dins lei tèrras existís pas plus, compta pas per eu. Sola la mar a lo privilègi de l’atrivar e de lo captivar. Es venguda sa preocupacion unenca ; a d’admiracion pas que per ela. Emai aguèsse jamai mès lo pè sus lo pònt dei barcas, totei lei mòts de la marina li son familiers tant coma a un capitani navigant. Calcula leis oras dau flux e lo reflux. Sentís, preditz lei gropadas e lei brefoniás.  Sembla qu’entre la mar e eu, entre aqueu drolletonet e aquela causa grandarassa, i a ague un liame, de simpatias, d’afinitats misteriosas. Movedís e cambiant coma ela, ne’n subís totei totei leis influéncias, es somés ai memei variacions. Ne’n a , quora l’un, quora l’autre, l’incalhença ò la turbuléncia, segon qu’es suava ò agitada. La tormenta l’enaura ; coma leis ondadas s’apasiman, s’apasima d’espereu. Parla pas plus de navigar ; mai se vesiás lo biais qu’a de me regardar, totei lei còps que lo Lambinet alestís seis aisinas de pesca e sembla lèst a sortir dau pòrt ! Aquelei polits uelhs blus, tant tendres, tant suplicants, amolirián lei rocàs de la còsta. De còp que i a, sentisse que siáu confle. Prene Marc dins mei braç per lo gitar dins aquelei dau vièlh pescaire ; puei subran estransinada e me ravisant tot d’una, lo retène e lo quiche sus mon pitre, coma se la mar me lo voliá raubar.
»D’onte ven aquela terror grandarassa que me causa aquela besonha ? Coma vai que saupriáu pas la regardar de lònga sensa me sentir mau ? Me defise de sei careças, m’espaventan seis amaliciadas. Se me fau ben dire que li deve lo darnier tresaur que me sòbra, l’aime pas plus, la pòde pas plus aimar. Es-ti d’ingratitud ? gelosiá ? supersticion ? sentidas ?  Seriá-ti pas tot simplament que siáu pas facha per viure en preséncia deis grands espectacles de la natura ? Segur, me pivelan de temps en quora mai finisson per m’alassar, pecaires. Per l’ordinari, me fau un quadre a ma talha. Lei montanhas, lei bòscs m’escanan, l’ocean me trebola  e vai finir per me balhar lo vira-vira.
»Te, mon amic, sache t’i resignar, ta femna serà pas jamai qu’una bòna pichòta borgesa.   Aponde qu’ai l’èime parisenc. M’agradan lei nòstrei carrieras, lei nostrei cais, e lei nòstrei baloards, e de totei lei campanhas que conéisse, aquela que m’agrada lo mai es aquela de París.  Vòc, vaquí onte m’agradariá d’assostar ma vida, pròche dei bosquets, pas luenh de Seina.
»Rementa-te lo polit ostalon qu’aviam visitat totei dos, un jorn que passejaviam sus lei colets de Sevras e Belavista. Èra un dimenge d’abriu, eriam paures e urós, que non sai. L’ostalon èra de logar, la grasilha de l’enclaus dubèrta : intreriam, sedusits per la beutat dau siti. Qu’aquò èra polit, simple, modèste, fach a nòstre gost ! Lo jardin penjava, de sei pelencs e de sei pomiers de flors, l’aberg audebàs, l’ostau ben assetat sus lo platèu, tapissat de rosiers escalaires, engarlandats de vinha verge, e d’auborns, lo bassin d’aiga clara onte bevián lei lardieras, e per finir lei bèlei perspectivas sus un ocean de verdura, Sant-Clòud en amfiteatre, au dessús lo mont Valerian, e Seina pariera a un lac au pregond dau paisatge, tòrne veire tot en plena lutz ; fòrça lagremas escampadas dempuei an pas poscut ternir la frescor e l’eclat d’aqueleis imatges risènts. Bastava de doas oras e tot aquò fuguèt nòstre. Òc, èra nòstre aquel ostalon d’aquí, nos aparteniá e pèira a pèira se fan clapiers. Èran pas nascuts leis enfants, e vesiáu ja aquelei tèstas blondetas córrer dins lei lèias e se retbalant sus lei tepas. A ! quanta bòna jornada, e quant doç pantais qu’avèm fach aquí ! »
Promier de setembre
« Trufa-te de mei paurs, mai te trufes pas deis amors de ton fiu. Es mai seriós que me pensave, e vas ne’n jutjar d’espertu.
» Me pensave dempuei quauquei jorns de faire un viatge dins lei tèrras. Se gaudissiá Marc a la pensada d’una passejada en veitura, e, per ieu, m’agradava pron d’escapar pendent un jorn ò dos a la contemplacion dau senhor Ocean. Doncas, lo jorn d’avans, per un d’aquelei matins qu’an ja la doçor de l’autona, partissiam ja dins un berlingòt d’azard, au tròt de dos chivaus qu’aurián poscut se disputir l’onor de servir de montura a l’eròï de Cervantés. M’avián parlat, coma d’una meravilha, d’un pònt aerian, gitat sus la Vilana, a Ròca-Bernat : èra aquò la tòca de l’expedicion nòstra.
»Tot s’enanèt ben fins a Croisic. Cèu blu, èr escrèt, solèu clement, Marc viu e gai coma un gau de bastida, aviá una brava maissa, mancava pas que ta preséncia. Lo paisatge, lo conéisses, tu : blanc, sec, secarós, ambe d’escapadas de vista sus la mar, amb un sabe pas que que fasiá soscar a l’Orient. Lei aucèus n’i a gaire ; quauquei matas de cardons pouverós onte se recampavan de nivoladas de parpalhonets, aquí la flòra dau camin.
»A Croisic, viram l’esquina au maratge e s’enfonsam dins lei tèrras.
»La scèna se modificava a flor e a mesura que s’aluenchaviam de la còsta. Èra pas l’Eden retrobat ; mai, au sortir de mei camps de sau, podiáu me creire carrejada dins una comba de l’Arcadia. D’aubres ! de draiòus ombrós ! de pradariás ! de corents d’aiga viva ! Meis uelhs alassats de l’immensitat, se repausavan per complasença sus lei mendres detalhs de la vida rustica. S’avisam pas quand sièis mes passats en preséncia de Neptune e de son trident te fan aimar la bòna Cibèla. La vista d’una teulissa de clujada dins un vergier me pivelava de causas tant polidas. Arrestave lo nòstre carri per remirar d’aise una lòna que dormissiá sota lei sauses.
»Pasmens, coma la maire tornava èstre enfant, l’enfant se transmudava, d’espereu, e veniá un personatge grèu...
(de seguir...)

dissabte, 14 de juliol de 2018

La ròca dei Gabians 3




...restava au cabeç de son miston...

Capítol dos

Jòias e dolors
Lei personas qu’an conegut d’un biais intim Sr e Na Enric pendent lei promièreis annadas de l’union se fan glòria d’aver vist de pròche un urós maridatge. Aquelei dos jovents, ben nascuts totei dos, avián porgit en verquiera pas que jovença e amor, jovença onèsta e amor franc que s’apuèjava au bel èime.  Coma avián traversat gaiament lei jorns marrits, aquelei marrits jorns que siam susprés de regretar de còp que i a quora sabèm quant nos costejan lei bòns, avián introdusit pauc-a-cha-pauc lo ben-aise e lo ben-èstre au dedins de sei tendresas mutualas. Ai qualitats amablas que leis avián ajudats a se passar dei dons de la fortuna, ajustavan l’un coma l’autre lei qualitats seriosas que servisson a lei meritar.
Promier, emplegat dins un deis ostaus mai considerables de París, lo jove marit aviá poscut s’establir sus lo sieu compte puei. Èra laboriós, actiu, intelligent.
De son caire, la joventa s’encargava de la mitat de la vida comuna ambe coratge e gaubi. Es lo prètz dau maridatge aquò ; es una associacion lo maridatge : coma comprene lo bonaür e la dignitat d’una femna quora la redusèm d’èstre pas qu’un objècte de luxe dins son ostau ?  Aguesson plantat cavilha dins la realitat, Sr e Na Enric se mostravan fisèus ai polidei passions qu’èran estadas lei fèstas de la pauretat. Coma va pensavan, la riquèssa èra pas la tòca finala de l’astrada. Lo suenh deis interèsts positivus avián pas abaissat l’arma. Tot fasiá boqueta, avián de drollets polidonets, tres drolletons, polidons coma lo jorn, e qu’escarissián. Pecaire ! èran aquelei blondinets que devián temptar lo malaür.
Acabèt pas sei sièis ans, que l’ainat, qu’aviá creissut coma un regiton, paliguèt, s’entussiguèt, se languiguèt, durant quauquei jorns e moriguèt. Te dise pas la dolor dau paire e de la maire : bota, qué dire de mai ? Se fau absoludament que lo bonaür se pague aiçabàs, segur que l’avián pagat lo dèute, e èra permés de creire que l’astrada gelosa aviá pas plus ren de demandar.
Pasmens, doas annadas puei, lo segond pichon s’amorcèt coma son fraire ainat. Coma acabèt l’atge de sei sièis ans, lo vegueriam s’estraiar, eu tanben, e un còp de mai la sciéncia e la tendresa fuguèron despoderadas : defuntèt, fasènt boqueta, lei braç arrapats au còu de son paire. Dei tres adorats, sobrava pas que lo Marquonet.
Ensajem ara de se representar la terror creissenta d’aqueleis infortunats, quora lo caganís se sarrava dau moment fatau onte lei dos autres èran èstats meissonats ! Jutjem de l’espaventa quora tornèron veire lei promiers simptòmas de la consompcion ! Se passissiá Marc coma la flor que manca d’aiga ; abrivava lo mau. Avián abenat la lista dei metges famós e sabián pas plus vèrs quau se virar.
Òr, i aviá dins la mema carriera onte restavan un metge pron escur, mai que, per èstre pas un prince de la sciéncia, s’èra pasmens aquitat d’una reputacion bòna de saber e de drechura. L’arma en desbranda, pensèron an eu. Venguèt lèu lo metge : l’auriás pas remarcat aquel òme doç, tristós, se lo caratge, emai respirava la bontat, teniá pas que la beutat dins l’uelh coma la pregondor de son regard. Escotèt lo racònte dei gents, mai d’un còp romput per lei lagremas e lei senglòts, coma veniá d’examinar lo dròlle, gardèt un silenci pantaiaire.
-     -  Dòna, çò diguèt fin finala, sabe au mond un solet metge, un solet, ausissètz ? que posca sauvar lo fiu vòstre.
-       - Quau ? Digatz son nom ! s’escridèt  la maire esperduda.
-       - Siáu pas ieu, rebiquèt lo metge. Aqueu que parle es lo mèstre de totei. Urós aqueu que pòu, de luenh, li derrabar un secret. Va fau dire, es an eu promier que lei malauts devrián s’adrèiçar, e la màger part s’enanan franc de l’aver consultat.
-       - Anem, sénher, son nom, son adrèiça ? L’anam sonar.
-       - Perdriatz la pena vòstra : se desplaça pas jamai e s’es pas jamai bolegat per degun. Lei tèstas coronadas son obligadas de l’anar cercar d’esperelei ; mai grands ò pichons, aculhís ambe bontat egala aquelei que se venon gitar dins sei braç.
-       - A ! s’escridèt Na Enric, l’anarai trobar, emai fuguèsse au bot dau mond.
-       -Partissètz doncas, dòna, diguèt lo metge amb autoritat. Esperetz pas deman ; partissètz uei, dins una orada. Aqueu metge, es la natura ; anatz li fisar lo fiu vòstre. Responde pas de sa garison ; mai afortisse ieu, se rèsta aquí, dins un an au mai tard, aurà retrobat sei dos fraires. Levatz-lo a l’existéncia que lo tua, lèu-lèu. Menatz-lo luenh de París, au bòrd de la mar, dins quauque vilatge ignorat de Bretanha ò Normandia.  Donatz-li l’espaci, lo grand èr, lo solèu, lei grandeis espandidas. Acostumatz sei pès a córrer sus la grava ; que son còs se banhe de sau de l’ocean. Tre que sei fòrças tornaràn nàisser, laissatz-lo s’escapar e galopar en libertat coma un polin dins la sèuva. Leis enfants, gramaci ! son nombrós sus lei còstas nòstras ; que se mèscle a sei diablariás e se retbale amb elei sus la plaja. Mesuretz pas lo vin ò la pluèia per eu. Que mange e dormisca a discrecion. Pas de potingas, pas de medecinas. La natura ne’n saup mai que non pas la Facultat ; fa de miracles esperela.
S’enanèt aquí dessús.
Na Enric aviá ausit parlat de Poliguen ; una de seis amigas i aviá passat la darnièra sason d’estiu. Dins la serada dau meme jorn, s’enanava per Nantas per lo trin. S’arrestava a Gueranda dins la tòca de cambiar de veitura, e, una ora puei, arribava dins lo pichon pòrt onte la vida e la mòrt s’anavan disputir son dròlle.
Fuguèt la vida que l’emportèt. Quauquei setmanas puei, coma una planta que se lanhava a l’ombra dins una tèrra paura, e que, carrejeda au miegjorn dins una tèrra norrisènta se drèiça una còp mai e promet de flors a la sason venènta, Marc reviscolava ja.
Ja la saba reviscolada aviá començat son òbra misteriosa ; cresiam la veire virar e revirar  sota lo teissut de la pèu que tornava prene sa soplesa, sa frescor e sa transparéncia. Lei bocas avián pas plus lo pallitge que sembla sonar lo bais de l’amor. Leis uelhs s’esclairavan de lusors subranas ; lei gautas se coloravan e se tenchuravan d’un ròse tendre, coma au solèu tremont, lei nèus dei glaciers. Na Enric renaissiá, ela tanben.
« Quau m’aguèsse dich, çò escriguèt a son marit, que podriáu un còp de mai me sentir coma una maire urosa ? Sembla que lo cèu, en me lo tornant, m’aja tornat leis dos autres. Tòrnan viure an eu, e lo potoneje pas sensa lei sentir totei tres sus mon còr. »
Aviá poscut s’escapar de París, lo paire, au començament de la convalescéncia. Èra pas restat que quauquei jorns au Poliguen, mai aviá quichat dins sei braç son fiu ressuscitat, e aquelei jorns bastavan per li tornar familhar lo paisatge onte restavan leis èstres qu’aimava. Es un bel adociment ai rigors de l’abséncia que de conéisser lo recanton de la tèrra onte restan aquelei que nos son cars : lei seguissèm a cada pas que fan, lei vesèm viure, vivèm amb elei. Quaquei mes puei, lo Marquonet èra en possession de son existéncia : aviá complit son òbra, la natura.
« Es pas plus un drollet, es un diable, escriviá Na Enric a la començança dau mes d’agost. Vesèm pas qu’eu, ausissèm pas qu’eu sus lo pòrt. Es la jòia, lo bruch, lo moviment dau vilatge onte, i a quauquei mes d’aquò, èra pas qu’un objècte de pietat. Marcha pas, corrís pas, vòla. Manja pas, devòra. Sentissèm fins au revolum de son peu lo bolhiment de la vida. Manda, sensa relambi, braias, blodas, bordequins. A la letra, es en ropilhas ; dau Poliguen fins au Borg de Batz, la còsta es pavesada de sei fons de braias. Coma me creiràs ? i a pas plus que l’espectacle la mar que capite a lo redusir e a l’apasimar.  Es verai que la mar lo pivèla. Coma se retira, ven triste ; coma s’entòrna, pica dei mans e la sona ambe de noms de tendresa. L’aima la mar coma se compreniá qu’es ben ela que l’a sauvat. Pas ren de dire, pas ren de mai ; mai lo conéisses son pantais ? Basta pas per eu, lo continent. Anar sus la mar, aquí son ambicion. Es pas vengut de matin m’anonciar d’un èr de triomfle que lo paire Lambinet, lo nòstre òste, consentissiá de lo prendre amb eu dins sa chalopa e a lo menar a la pesca ? Ieu tanben, aime l’ocean, mai, rai se passe per un mostre d’ingratituda, tot en l’aimant, lo cranhisse. Ai significat a sénher ton fiu de se contentar dau planchier dei vacas e de pas s’avisar de pausar un solet pè dins una barca, e mai aquela barca fuguèsse amarrada au cai, restariá pas un jorn de mai au Poliguen. Aquí, amic, lo bulletin de la jornada. A l’ora que t’escrive, es cochat, dormís. Avisa-te coma es bèu ! Car lo demòni a la beutat deis àngels. Sa boca es parièra a una miugrana entre-dubèrta. Seis gautas an sota la bronzidura l’esclat velossat d’una persègue madura. La susor perlèja a sei tempes coma de gotas d’aiganha, e lo buf de sei bocas es tant doç, que sembla la respiracion d’una flor. Qué calme ! qué patz ! qué serenitat !...
E de pensar que de tot aquò lo desrevelh va faire un auragan ! »

(De seguir...)
Dessenhs originaus dau Tam. Futre. (c) Lo Tam-Tam, 2018. Drechs reservats.