diumenge, 7 d’agost de 2022

La Ròca Dei Gabians, capitol 17

Capítol XVII

Leis oras se succedissián au mitan de l’espavent. Degun dins la borgada. Totei lei pòrtas badavan sus totei lei lindaus desèrts e sus totei lei fogaus abandonats. La fola s’èra espandida sus la còsta e sus lo maratge. Lei fanaus dei chalopas anavan, venián, se crosavan d’un sens l’autre. Lei maires, lassas de crits, se lamentavan a la chut-chut, mentre que leis estajants, recampats per grops a l’entorn de cada fuòc, charravan puei barjacavan sus l’eveniment.

Pas cap de glèisa au Poliguen. Lo curat dau borg de Batz èra acoregut franc de son vielhum, sa preséncia aviá porgit un pauc d’òrdre e d’apasiment dins lo tulmute e la confusion que regnavan au moment de son arribada. Es a sa preguiera que Na Enric s’èra laissada menar en cò d’ela, mai, a la vista d’aqueu liech silenciós, freg e vuege, tustada d’esglari, aviá tampat lei cortinas d’un biais violent, aviá fugit, èra tornada sus la platja. Çò que i aviá de pertocant, èra la compassion que li testimoniava la populacion tota : auriam poscut creire que i a aviá pas qu’ela de tocada e d’esprovada.

— A ! bòna, a ! cara dòna ! disián lei femnas recampadas a l’entorn d’ela, siam totei ben malaürosas, mai siatz segurament mai malaürosa que non pas nosautres. Que nos arribe en totei de calamitats parieras, es lo sòrt nòstre, es la condicion nòstra. Se la mar es nòstre ganhapan, es tanben nòstra enemiga. Un pauc mai d’ora ò tardier, fau que la mar nos prenga nòstrei dròlles. Es per ela que leis abalissèm : un jorn ò l’autre, lei pren. Siam estadas acostumadas de bòna ora a veire partir toteis aquelei qu’aimam. I pas un instant de nòstra miserabla existéncia  que siguem  pas menaçadas. Naissèm, vivèm, e morissèm dins lo torment ; mai vos, mai vosautre, pauròta ! Ren vos aviá pas alestit au malaür que vos tusta ; deviatz vos creire a la sosta de sei còps. Aviatz pas vist vòstrei fraires, vòstre paire, vòstre marit, s’enanar au luenh ; aviatz gaire passat d’annadas a tremolar, a pregar per elei, a leis esperar au lindau de vòstre ostau. Vòstre pichon Jesús, dins son brèç, èra pas promés ais ondadas e ai tempèstas. La mar representava dins vòstra idèa un divertiment, l’amusament d’una sason. Pecaire ! que siatz pas restada ont eriatz ? Qué siatz venguda querre aquí ? Qué marrit vent vos a menada au mitan de nosautres ?

Leis òmes se contentavan pas de la plánher ; siegue conviccion, siegue pura volontat d’arma, cercavan a li demostrar que la situacion, tant òrre que fuguèsse, èra pasmens pas tant desesparada. L’ondada èra ni dura ni menaçanta. Deviam pas s’estacar a l’avariá qu’aviá gitat sus la greva una importància qu’èra luenh d’aver. Èra pas, fin finala, qu’una rama tombada a l’aiga, l’embarcacion liurada d’esperela corriá mens d’azards que bailejada per de mans maladrechas. Èra malaisit d’admetre qu’aguèsse passat per malha a travers la mena de crosièra que formavan au larg totei lei batèus pescaires dau Poliguen. Lei fius èran estats aculhits per sei paires ; la marèia lei tornariá toteis ensems.

Aqueu radier espèr, lo solet que i posquessiam s’acrochar, tardèt pas a s’avalir.        

(de seguir, de segur...)


    

dissabte, 6 d’agost de 2022

La Ròca Dei Gabians, capitol 16

 Capítol XVI

Desesperança

Çò que se debanèt dins l’esglari de la promièra ora, deguna paraula lo tornarà jamai dire. Fuguèt un rambalh sensa non, una mescladissa indiscriptibla de furors e de desesperanças, una explosion de blasfèmis, un auragan de malediccions. Totei lei maires, coma de lobas a quau venèm de raubar la ventralha, s’èran ronçadas sus leis estèus de seis udolaments sauvatges. Corrián sensa tòca preciza, espelofidas, se matrassant lo sen. Quau assistiguèt pas ais accès de colèra de l’amor mairau en cò dei femnas dau pòble, quau conéis pas ben aquelei naturas excessivas onte totei lei moviments de l’arma an la violéncia deis instincts, saupriá pas se representar l’orror d’una tala scèna coma aquò. Tanléu revoutadas e ferotjas, l’escuma e l’invenctiva ai labras, l’uelh enfuòcat, lo punh menaçant, repudiavan sei progenituras e l’abandonavan sensa pietat ai colèras de l’ocean ; tanléu deploradas e suplicantas, se lamantavan en tornant demandar sei drollets, e d’accents d’un tendrum passionat s’escapavan alora d’aquelei còrs onte, una minuta aperavans, gargotava l’escòrna e l’outratge.

Un redoblament de furia se mesclèt a la marèia que montava. Rebutadas vers la platja, fasián arrier pas a pas, mesclant la vociferacion a.n aquela de l’aiga que mugissiá, apostrofant leis ersas qu’avián carrejat la frucha de seis entralhas, insolant l’ondada que, urosa d’aver fach tant de veusas, se metiá mai que mai a raubar lei dròlles. Arribadas a la cima de sa ràbia, provocavan la natura totei ; la tèrra qu’aviá pas sachut lei gardar, la mar que leis aviá prés, lo cèu que leis aviá laissat prene !

Lo sinhau èra donat dins la comuna. De fuòcs alucats de pròche en pròche esclairavan la còsta e pintavan la mar de rebats de sang.  Lo tòca-senh dindava a la borgada de Batz. Lei campanhas derrabadas a son promier sòm, s’emplissián de sordas rumors. Lo Croisic aviá mes totei sei chalopas defòra : leis unas s’endraiavan cap au larg, leis autras sarravan lo maratge. Au Poliguen, l’esglari ne’n veniá a sa tota fin. Lo flux aviá escampat sus la platja una besonha que se passaviam de man en man : èra una dei ramas de l’embarcacion que mancava dins lo pòrt, la marca ne’n fasiá fe e permetiá gaire de dobtes.

Pasmens lei populacions accorián d’en pertot. Lèu la borgada fuguèt pas pron granda per conténer lo molon que l’envasissiá de tota part. La cituat assetjada porgissiá lo tablèu d’una bèla confusion coma non sai. Lo clas dau tòca-senh, lo tarabast de la marèia se jonhavan ais udolaments de la fola, e lo rire de Bibia cacalassava en nòtas agudas, dins aqueu espaventable concèrt.

E Na Enric ? A ! pecaireta ! Ela  tanben, dins sa desconsolacion, s’adreiçava a la natura dins son entier, mai a l’ocean eu, coma se cranhissiá de l’enfadar, parlava ambe doçor.

— Ò ondadas, tornatz-me-lo ! Sigue suava, ò nuech tarribla ! Àngels gardians, velhatz sus eu ! Dieu bòn, abandonetz pas !

Ai femnas accorudas deis amèus vesins :

— Es mon radier, mon enfant unenc. N’aviáu dos autres, an defuntat, me sòbra pas qu’auqueu d’aquí. S’enanèt mentre que dormissiáu. Sabe pas coma aquò s’es fach. Es tot pichonet, a freg, carga pas que sei vestits d’estiu sus eu.

Ai paludiers de la borgada :

— Vos l’aviáu donat. Viviá au mitan de vosautres. Es au mitan de vosautres qu’aviá retrobat la vida e la santat. L’aimaviatz totei. Èra nòstre Marquonet polit.

Ploravan lo monde : fasiá pietat ais autrei maires, ela.

A mieja bauja de dolor, anava davant ela a l’azard coma una ombra barrutlanta e crentosa. Subran se trobèt en preséncia de Bibia que rebalava de luenh e se repaissava dau desconsolament comun. Sabiá plus çò que disiá nimai çò que fasiá ela ; dins son esmarratge, se prenguèt a li parlar coma se podiá l’ausir e la comprene.

— Sabes pas, Bibia, coma ? sabes pas ?.. Lo Marconet… aqueu drollet polidet que rescontravas tant sovent sus la còsta… qu’a d’uelhs tant bèus, de tant bèus uelhs blaus…  que corriá d’un biais suau aperavant de tu, dau mai luenh que te vesiá… ton amiguet de pesca ?.. Es a la mar ! Es partit ambe leis autres ! Es amb elei dins lo barquet ! Pas mai de dròlle !  Ai plus de dròlle ! Cor après eu, Bibia ! cerca-lo ! troba-lo ! tòrna-me lo ! A freg. Sentisse qu’a freg ! Sentisses pas coma la nuech es freja ? Te, prene mon chale, l’enveloparàs dedins. Vai, Bibia mieu, vai ! T’aimarai ben, te sonharai ben.

Mandava cap a.n eu sei mans suplicantas.

Agachèt la mar Bibia e se meteguèt a cacalassar.

— Mai coma comprenes pas ? cridèt Na Enric, subran venguda furiosa, en lo bolegant per sei pelhas. Te dise qu’es dins lo barquet ! qu’es partit ambe leis autres ! qu’es amb  elei a la mar ! Eu, Marc, mon fiu, mon dròlle mieu ! T’a jamai fach de mau, eu ! Èra lo solet que foguèsse bòn per tu. T’ajudava dins ta miséria. T’aimava dins ton abjeccion. L’aviáu aprivadat a ta laidor. Perque doncas rises, miserable ? Es-ti qu’a ris, eu, quora leis autres te perseguissián a còps de pèiras ? Pauret ! sa mai granda jòia èra de faire passar dins ta biaça la mitat de son gostar. Vai, mostre, vai !  Ve ! Te vau dire : ton arma es tant laidassa coma ta cara !

E, romput per aquelei violéncias, lo malaürós senglotèt subran, sa colèra s’amorcèt dins una ondada de lagremas.

Cacalassava plus Bibia.

Se teniá drech, e seis uelhs barrutlavan de Na Enric cap a la mar, de la mar cap a Na Enric, mentre que s’entrolava dau biais d’una maquina a l’entorn de son braç lo chale qu’èra restat entre sei mans.

(De seguir, de segur...)

divendres, 15 de juliol de 2022

La Ròca dei Gabians, episòdi 15

Bibia. Dessenh originau dau Mat Tam. 2018. Futres negres sus papier. 

 

Capítol XV

Se mòstra Bibia

Diguem, sensa relambi, quau èra aqueu Bibia que lo cacalàs aviá l’avantatge de gitar la terror dins leis armas.

Sabiam ren de son origina.

Dempuei quora aviá-ti paregut per lo promier còp dins lo país ? Èra-ti una avariá que leis ondadas avián retbalada ? D’onte veniá-ti ? Ont èra-ti nascut ? Coma s’èra-ti aclimatat dins aqueleis environas ? A qunta particularitat deviá-ti aquel escais de Bibia que te l’aviá tornat famós ?

Tant de questions que serián demoradas sensa respònsas.

Çò segur, ben segur, es que Bibia èra pas jamai estat reclamat, e que bastava de lo veire per s’explicar l’indiferéncia de sa familha, se pasmens ne’n aviá una. Sord e mut, contrafach, quasi fadat, Bibia presentava dins sa persona un assortiment complet dei desgràcias de la natura. Coma èra a la data d’aqueu racònte, èra coma l’aviam conegut de tot temps : lo necitge e lo befitge an pas d’atge. Lei pelhas que lo curbrissián a pron pena, la biaça que cargava coma una cadena, sei bravei bregas, sei  biais de badaire, sei cambas torçudas, sei lòngs braç seguits de lònguei mans peludas que penjavan quasi fins a seis arteus, sa barba e son pèu sordides, tot en cò d’aqueu pauròt menava a faire d’eu un objècte de desgost ò de pietat.

Barrutlaire, espandissiá gaire seis escorregudas en delai de la comuna. Aviá establit son barri generau au Poliguen, ont èra mens tolerat per caritat que non pas per abitud, e, come degun se ne’n planhissiá, aviá escapat a la lei que castigava lo vagabondatge. Mercés ais immunitats que gausissiá, Bibia aviá simplificat e resòugut victoriosament lei probèmas mai complicats de l’economia domestica. Lei rocàs de la còsta assostavan son sòm pendent lei nuechs d’estiu ; en ivèrn, s’empalhava dins lei granjas ò lei estables. Viviá en totei sasons de crostets de pans que recòutava de pòrta en pòrta, de crancs, de tortèus, de birgonèus, que recampava a la marèia bassa. Industriós au besonh, preniá a la man de langostas e de babis de mar que ne’n tiriá un magra profiech. S’emplegava ais òbras dau pòrt, a l’arrimatge, a l’aparelhatge, au tonejatge deis embarcacions ; de còps que i a pasmens, acompanhava lei pescaires e leis ajudava a la manòbra dei velas e dei fielats. Virava la manivèla dei chivaus de fusta dins lei fieras, onte òm lo mercejava de se mostrar per ren.

Tre qu’èra parvengut a realizar un capitau de doas ò tres liuras, laissant plaça a sei instincts de chivalier barrutlaire, Bibia desapareissiá quauquei setmanas, e semblava que quauqua ren manquèsse mentre qu’au Poliguen, tant qu’eriam acostumat a lo veire retbalant sa giba e sei pelhas. Va fau dire, pecaire ! aqueu foleton èra a l’encòp l’orror, l’espaventau, l’amusament, e l’objècte d’escarnis de la borgada. Lei chins renavan quora se sarrava. Lei pequelets, dau mai luenh que lo vesián, se recaptavan dins lei faudas de sei maires. Mentre que cridavan, òm lei menaçava de Bibia, e tanlèu s’apasimavan. Lei mai vièlhs lo perseguissián en fasènt la chamada e li en escampant de pèiras.  Marrida enjança que li jogava de torns cada jorn !

Quant ai testimònis de simpatia que recampava sus son passatge, lo compte fuguèt èstat aisat. Jovents ò vièlhs, pichonets ò grandets se trufavan de lònga, e te dise pas lei rebufadas : tròp sovent lo crostet de pan que tombava dins sa biaça èra garnit d’un marrit compliment.

Après tot aquò, òm s’espantariá que Bibia fuguèsse pas marrit ? Èra tant marrit coma inofensiu, Bibia. L’òdi que s’èra recampat dins son còr silenciosament se revirava jamai per de biais d’agressions contra lei personas ò lei proprietats : esclatava en jòia sinistra a cada malaür, a cada desastre que se ne’n trobava lo temoin. Auriá pas raubat una poma dins un claus, auriá pas grafinhat un dei drollets atropelat contra eu ; mai se un barquet veniá a colar, se un fuòc cramava una bòria, se una nívol de grela crebava sus lo país e anientava l’espèr dei meissons, mentre que totei lei gents desolats fasián sa crotz, Bibia coma un baug risiá a cacalàs, e aquelei cacalàs, semblables au crecinament de la rèssa mossegant la pèira, s’ausissián d’una extremitat dau vilatge a l’autre. Es d’aqueu biais que se venjava dei tòrts de la natura e de la crudelitat deis òmes : aquelei cacalassavan de seis infirmitats, eu cacalassava de seis infortunas.

Lo sejorn de Na Enric au Poliguen deviá porgir quauquei cambiaments dins l’astrada d’aqueu malurós d’aquí.

Na Enric aviá poscut veire, sensa ne’n èstre pertocada, una misèria pregonda pregonda : un agach esmougut davalèt fin finala sus tant d’abaissament. Quora rescontrava Bibia passejant lòng de la còsta, au luòc de lo considerar ambe curiositat ò de desvirar la tèsta per desgost, estacava sus eu un uelh compatissènt, e la pichòta moneda que resquilhava dins sa biaça èra sempre acompanhada dau divin sorrire de la caritat. Soventei fes cargava lo Marquonet de son present : se pensava que l’aumòrna, en passant per la man deis dròlles, ven mai agradiu a Dieu, mai douça au còr dei miserables.

Marc aviá trionfat pauc a cha pauc de son òdi, e se liberava lèu lèu dau suenh que li fisava la maire : es ansin que s’acostumava de bòna ora a la practica dau mai sant dei devers, qu’apreniá a respectar l’òme emai son befitge, a reconéisser lo Creator, a l’aimar e lo servir emai sei creaturas fuguèsson abjectas e reguèrgas.

Un jorn, en levant de mercandisas sus lo pòrt, Bibia aviá agut un dèt de la man engatjat dins una carrèla. Tant dur fuguèt au mau, fugissiá en bramant de la dolor, quora l’astre vouguèt que se trobèsse sus lo camin de Na Enric ; calèt e li mostrèt un dèt en pantena. Na Enric, sensa relambi, lo convidèt per signe a la seguir e lo menèt a son ostau. Aviá calat sus un dei pòsts de son estagiera una farmacia pichoneta de campanha : coma la màger part dei maires, s’i coneissiá au pensament dei plagas, dei nafraduras e dei macaduras. Bassinèt lo dèt que malautejava, tornèt ajustar l’ongla, sarrèt lei carns, leis envelopèt dins lei compressas, e recurbiguèt lo tot d’un detier de pèu qu’aviá talhat sensa relambi, e que fixèt per lo biais de doas gansas nosadas a l’entorn dau ponhet, tot aquò simplament, ambe la gràcia naturala que metiá a tota causa.

Aquela scena, que s’èra debanada en preséncia dau Marquonet, èra estada per eu lo mai douç, lo mai segur, lo mai fecond deis ensenhaments.

A fòrça de veire lo paure biaçaire avergonhat per leis autres, lançat coma una bèstia fèrra per totei lei mistons dau amèu, Marc èra vengut a se prene per eu d’un sentiment de compatiment que tocava quasi au tendrum dins sei manifestacions de dròlle. L’abordava mai qu’ambe lo gentum que fau a son atge, coma s’aguèsse comprés que basta pas de donar e que lei dardenas vòlon èstre ofèrtas ambe la gràcia dau present.

Aviá un biais de li passar sa man sus lo caratge en li disènt : « Paure Bibia ! paure Bibianet ! » que lo clavelava a sa plaça e lo cabussava dins un pantais sensa fons. Mai d’un còp, per son exemple ò per sei preguieras, aviá arrestat la chinareda que lo secutava. Enfin, li agradava de lo veire pescar sus la grava de sei dets crocuts coma sola aisina, e ren de mai polit qu’aqueu drolleton a costat d’aqueu mostre òrre, zonzonejant a l’entorn d’eu coma una abelha, picant dei mans, butant de crits de jòia a cada presa que gitava a sei pès.

Quant au fadat, aquelei testimònis de bontat que recebiá de la maire e dau fiu semblava derevelhar en eu una mena d’espantament baug dins seis biais naturaus de badaire. Degun gausèt dire coma ne’n fuguèt sensible ò coma se ne’n avisèt. Pasmens, de lònga, aviam remarcat que passava jamai davant lo lindau de Na Enric sensa menar a sei bregas un dei dèts de sa man, e, quora èra anada ambe Marc a La Ròcabernat, tant qu’avián duradas seis abséncias, l’aviam vist niflar e furnar d’aicí d’ailà.

Vaquí çò qu’èra Bibia. L’òdi solet gitava quauquei lusors dins la caforna infècta onte gapissiá son intelligéncia. Aviá en òdi la raça umana, que ne’n èra lo ravan e l’opròbi. Aviá en òdi mai que mai lei dròlles que ne’n èra la joguina e lo martir. L’avèm dich, aquel atge es sensa pietat. Jamai nòstrei capons s’èran atissats après eu coma dins la matinada au jorn òrre onte l’abséncia de sei familhas lei aviá laissats mèstres dau amèu. Marc èra pas amb elei, avián poscut ne’n aprofiechar ; èra estat la caça ambe de chin corrents.   

Per escapar a sei persecucions, Bibia èra anat, las de luchar, se recaptar dins lo cròs d’un rocàs ; e es d’aicí qu’aviá remirat d’aise-d’aise lo mai douç espectacle que posquèsse s’ofrir d’espereu : la barca sortissènt dau pòrt, e, lèu après, totei sei pichons borrèus agafats per l’ocean.

Avisa-te de qué deguèt èstre l’esglari dau Poliguen, quora au mitan de l’esmai que s’espandissiá pauc-a-cha-pauc, lo cacalàs de Bibia, aqueu cacalàs qu’èra totjorn la revelacion de cada catastròfa, clantiguèt coma un crit d’aucèu de mòrt dins lo silenci de la nuech ?

Suaus èran lo cèu e la mar : degun sinistre a vista de nas, deguna aparéncia de desastre.

E pasmens aviá cacalassat Bibia !

La mema pensada trauquèt totei leis armas a l’encòp : lei dròlles èran perduts ò en dangier !

Sus aqueleis entrefachs, lei messatgiers s’entornèron. La chorma èra pas estada signalada enlòc, pas a la borgada de Batz, nimai dins leis amèus, nimai dins lei granjas. Esperaviam pas que lo retorn dei paludiers qu’èran anats a Gueranda. Espereriam longtemps. Tornèron fin finala, ravits, meravilhats de seis escorregudas. Avián aprofiechat de l’escasença per visitar totei lei baracas de la fiera e assistir a una sesilha de chins sabents. Avián vist de causas d’un monde mai : un vedèu dei doas tèstas, una femna giganta, un buòu marin dotat de la paraula e que s’exprimissiá dins totei lei lengas, un moton dei sièis patas, una cabra dançant sus la còrda regda, de moninas fasènt l’exercici dau fuòc, de chins sautant a travers de ceucles ; quant ai dròlles, ne’n avián pas ausit parlar.

Restava pas qu’a explorar lei rompents e lei gravas. Òm s’i portava en fola, e, causa singulara !  l’escapada d’aquelei maufatans s’èra pas presentada dins sa realitat a l’esperit de degun, quora, a la lusor dei fanaus qu’esclairavan la marcha, se veguèt Bibia drech sus un barri de ròc, lo braç espandit vers lo larg, mostrant ansin qu’èra lo camin qu’aviá pres, e qu’èra per aquí que lei faliá querre.

Un solet crit. Se roncèron cap au cai. Se comptava lei pichòteis embarcacions qu’èran restadas dins lo pòrt. Compte fach, ne’n mancava una.

Èran a la mar leis enfants.

De seguir, de segur... 

dissabte, 9 de juliol de 2022

La Ròca dei Gabians episòdi 14

 

Capítol XIV

Onte son ?

Mai tornem prene lei causas un pauc mai naut, au moment onte l’embarcacion bailejada per Mèstre Legoff aviá laissat la baia. Lo Poliguen demorèt quauquei temps encara silenciós e desèrt. Dòna Enric, e se derevelhant, èra pas estada suspresa de pas trobar son fiu pròche d’ela. Sortiguèt dau bòsc, cerquèt Marc deis uelhs, e, lo vesènt pas, supausèt qu’èra a s’amusar ambe leis autrei dròlles lòng dau maratge. Aquela supocision èra ben naturala : Marc ne’n usava ansin cada jorn. Acabèt l’après-miegjorn en companhia dei pantais lei mai douçs : per un d’aquelei jòcs crudèus onte l’astrada sembla de se congostar, fasiá boqueta ai promesas de l’avenidor, mentre que l’ocean carrejava la darnièra rama de sa vida.

Au vèspre, tota la populacion de la borgada èra tornada, franc dei pescaires. Lo Poliguen aviá représ un pauqueton son biais e sei moviments costumiers ; mancava pas que lo bruch dei dròlles. Degun encara pensava pas a se tafurar de seis abséncias ; lei maires, elei, se ne’n socitavan gaire, acostumadas qu’èran dei biais d’aquelei bomians. Anavan acórrer a l’ora de la sopa, coma una benda d’aucelons afamats.

Venguèt l’ora, èra banhada la sopa : gaire d’enfants ! Aquò semblèt estranhi, s’estènt jamai presentat fins a l’ora d’ara ; mai lei femnas que veson partir seis òmes cada jorn a la mar, e sei mistons a pron pena espelits s’ebatre ai pès dei montilhas e trotar sus lei gravas, se desvarian pas per tant pauc. Mai prompte a s’esmòure, Dòna Enric aviá ja batejat leis estèus en cridant lo nom de son fiu. Ensajèron, per l’apasimar, de li faire entendre rason. Cadun se ne’n mesclèt, cadun i meteguèt dau siu. Marc èra entre de bònei mans, corrissiá pas cap de dangier. Lo país èra segur, lei drollàs èran gaire necis, la còsta e lei rompents avián pas de secrets per elei. Èran sensa dobte a la fiera de Gueranda onte una chorma de chins saberuts atrivava l’eleit de la societat circonvesina ; benlèu a la borgada de Batz, onte, se faliá creire la rumor publica, se liuravan a de frequenteis orgias de pans d’espècias e de macarons. Tot s’acabariá per quauquei rostas, èra lo piéger que posquèt arribar.

Pasmens s’èra facha la nuech, e leis dròlles avián pas reaparegut. Leis esperits començavan a rebolhir. Teniá pas en plaça, Dòna Enric. De paludiers, a sa preguiera, èran partits dins totei lei direccions. Leis uns devián butar fins a Gueranda, leis autres fins a la borgada de Batz. D’autres avián mission d’explorar leis amèus e lei bòrias dau vesinatge. Dins l’espèra de sei retorns, la populacion tota èra recampada sus lo cai.  Òm s’agitava, òm paraulejava, òm se perdiá en conjectura sensa s’aprochar de la veritat. D’imprecacions contra leis absents espetevan dins lo grop dei maires. Caduna se ne’n preniá au fiu de sa vesina : te laisse pensar se Legoff, gardian dau tropèu, èra esparnhat !

Lei comentaris, lei recriminacions anavan son trin, quora un giscle, agre, inarticulat, s’arborèt subran dau costat de la platja ; lei femnas se regardèron entre elei e se signèron devotament.

— Bòna Maire ! s’escridèt la maire Guilhamin, es Bibia que ritz, i a un malaür !

(De seguir, de segur...)

divendres, 8 de juliol de 2022

La ròca dei gabians - Episòdi 13

 Capítol XIII

L’escalada

Vaquí onte ne’n èra lo racònte de Legoff e, per l’acabar d’un biais digne, abordava quauqueis unas dei nauteis pensadas filosoficas e moralas que n’aviá l’ús, quora sa votz fuguèt cubèrta par aquela d’un interruptor que degun i sonjava pas, ni mai eu e ni mai leis autres. Trefoliguèt, prestèt l’aurelha ai bruchs dau larg e gitèt un crit, tanlèu repetit per totei sei companhs. Quauqua ren de grossaràs que se destriava a pron pena, mai que se vesiá pasmens se mòure dins lo trefons dei tenèbras, s’abançava ambe de sornas clamors qu’emplissián la nuech d’orror e d’esglari.

Ja leis èrsas tulmutuosas se recampavan a l’entorn de l’illòt. Lei malurós comprenguèron qu’èran perduts. Avián pas previst lo desnosament finau, tant aisit a preveire, e la marèia montanta lei suspreniá coma se s’i esperavan pas.  Esglariats, desvariats, corrián d’aquí d’ailà sus lei estèus, coma de garris corsejats e cercant una sortida. Totei sonavan sei paires e sei maires, totei se torcián lei braç, s’arrancavan lei pèus.  

Dins aquela scèna de confusion e de desolacion, lo felen de Tomàs Ier gardava sa tèsta. Après aver virat sus La Ròca Dei Gabians que lei lusors dau brasàs esclairavan a mitat, coma aviá menimosament estudiat la configuracion, Legoff s’èra dich qu’a una nautor preciza deviá existir dans aquela massa, furnada per lei tempèstas, de salhents, de planestèus que permetián de fugir e d’escapar a la marèia, de fendarassas, e d’estraçaduras que servissián de retirada.

D’Aicí a aquí, coma arribar ? Lei promiers plans èran inacessibles e aurián gausit leis àrpias d’un cat. Necessitat fai pron faire de causas. Mai rapide qu’un abile obrier, Legoff fabriquèt una escala voladissa ambe lei còrdas e lo fiu de caret qu’aviá trobats dins la còca esclapada de la barca, puei, d’una votz que ressonèt coma un claron au mitan dau fracàs de l’ocean, recampèt d’espereu la benda esperduda.

— D’aise ! D’aise ! çò diguèt. Siam dins lo jambin : es pas en bramant coma fasètz  que vos ne’n sortiretz. Venètz de veire mon grand dins de posicions qu’èran gaire mai joiosas, e pasmens se n’en tirèt. Ajudem-nos, lo cèu nos ajudarà.

E, lo temps de quauqueis explicas, donèt seis instruccions tanlèu seguidas coma recebudas. S’agissiá d’una partida de chivau fondut. Lei mai balés s’ancolèron au rocàs, e totei se recampèron leis uns sus leis autres, lei mai pichonets sus lei mai grands, dau biais de formar una piramida viva que Macabuòu e Porniquet n’èran la basa, e que Marc n’èra la cima.

— Li siatz ? demandèt Legoff.

Prenguèt vam, trespassèt totei aquelei còrs en tres braçadas, e, d’un rebomb que creguèt escampar lo Marquonet, arribèt sus un dei punts que sa clarvesença aviá pressentida, que son instint aviá devinhats. Èra una anfractuositat pron bèla per lei conténer totei. Un còp aquí, arrapèt l’escala ai vivas arèstas de l’escarpament, la laissèt se debanar amont bàs, e lei dròlles, a de reng, montèron l’escala. Tombava ben : l’èrsa mossegava sei talons.

— A ! disiá Mascaret, pecaire, en botan lo pè sus lo promier escalon de còrda, s’avián vougut me creire, serián toteis au liech!

Mentre qu’alenavan, Legoff inspectava lei luòcs e avisava lei mejans de perseguir seis ascensions. Fuguèsson reduchas sei conéissenças en geologias, son instint pasmens l’aviá pas enganat au subjècte de La Ròca Dei Gabians. A vista de nas, aquela ròca presentava pas qu’un còne grandaràs, a la susfàcia unida de la basa fins a la cima ; estudiada de pròche e dins sei detalhs, porgissiá a l’exploracion un curiós especimen de çò que pòu sus aquelei massas mòrtas l’òbra dei vents e deis ondadas. Tissós trabalhaires ! Se fan pauc d’òbras a l’encòp, pasmens s’arrèstan pas ; se pausan e cauman jamai. D’una òbra de destruccion, avián fach una òbra d’art.

Gausit, rosigat, traucat, esventrat e estraçat d’una part e d’autra, aqueu blòc volcanic embarrava dins sei flancs totei lei genres d’arquitectura a nàisser. Tanlèu, semblava lei roinas d’un castèu feodau, tanlèu lei rudiments d’una catedrala gotica. De cròtas, de corredors e de corredors sensa sortida, menant a ren, de planestèus subrepausats, de colonas informas sostenènt d’arcèus a mitat estraçats, de dubèrturas de cintres ò d’augivas, de cornissas escalabrosas, de rampas aerianas, d’ensag d’estaudets, de sagetas, d’agulhas, en un mòt lo recampament lo mai incoerent que la natura, dins sei capricis, aguèsse poscut gitar entre lo cèu e l’ocean.

Legòff aviá descubèrt una mena de galariá que revolunava sus la partida exteriora dau rocàs. Tastèt lo terren e se pensèt qu’aquela rampa, qu’aurián pas escalat lei cabras, finissiá a un planestèu situit en dessús de sei tèstas. Montava la mar : faliá s’escapar au mai lèu.

— Anem ! s’escridèt Legoff.

E mostrèt camin. Se meteguèt en brande, la caravana. Caminavan pas a pas, a de reng, se tenènt totei leis uns leis autres per lo bàs de sei vèstas ò dins sei marinièras. Totei calavan, ausissiam pas que la votz dau cap de tiera que s’arborava de temps en quora per avisar dei dangiers de la rampa. Ansin anavan sota l’escura clarta deis estèlas ; l’avenc sorne bramava sota sei pès.

Coma contornejavan lo rocàs, destrauquèron, non pas sus un planestèu, coma se l’èra imaginat Legoff, mai a l’intrada d’un desfilat que montava quasi a pic entre dos pans de parets verticalas. Èra un avenc format per una derrunada e que de quartiers de granit tampavan de luenh en luenh. S’entrauquèron dins aquela via pron semblabla au jaç d’un torrent assecat sensa saupre onte menava, sensa se demandar se ne’n podrián sortir : secutats per lo flux, avián pas temps e de soscar e de deliberar. Marchavan plus, rampavan sus lei mans e sus lei genolhs. Tant de quartiers de ròc, tant de fortalesas que faliá emportar per escalada. Tanlèu, tirassats per la velocitat de la penda, perdián en quauquei segondas lo terren qu’avián ganhat, estraçats ò macats, se cochavan sus la pèira e refusavan de faire mai avans.

Legoff èra d’en pertot a l’encòp : en tèsta per esclairar la rota, sus lei flancs, a la coa, coma un chin de pastre, per çaganhar  lei reguitnaires, per preissar lei retardataris, per lei metre lo fuòc sota lo ventre.

— Anem, coquin de sòrt, d’estrambòrd ! Cambajon, moligàs ! Mascaret, rampelaire ! Pensatz totei a l’onor que siam a aquesir. Pas question de nos faire retbalar coma un dotzenat d’ustrias sus un jaç dei bàs fons, ni mai de s’entornar dins nòstrei fogaus coma dei caga-ai-braias e de capons. I tornarem tèsta levada, dins lo biais dei victoriós. — Anem, Macabuòu, anem ! Vas pas. — Lo Poliguen vos dubrirà sei braç e se vantarà de nos aver vists náisser. Diràn nòstrei paires : « Vaquí de pichòts pòrcs de mar que son ja d’òmes ! » Nos badaràn nòstrei maires amb orguèlh, e pendent mai de uech jorns seretz confles de crespèus e de còcas. — De vam, Francés Guilhamin, de vam ! Qué creses que ton avi foguèt mai d’aise sus l’esquina de sa balena ? — Sensa comptar, drollàs, que parlaràn de nosautres dins lei papiers publics. Es l’anglaterra que farà lo morre ! — Ve, Porniquet, que fas-ti aquí, aplatit coma una plana ? Mèfi, Parisenc ! Encara un còp de colar, dròlles ! I a ren sensa pena !

E Legoff donava l’exemple dau sangfreg, d’intrepiditat, de devocion au salut comun. Sempre lo promier sus la brèca, gitava dau naut de cada barranha l’escala voladissa que cargava e qu’enlaçava son còrs. Aviá per lei mai pichonets una sollicitud e d’atencions de maire : ai passatges lei mai malaisits, leis enlevava dins sei braç ò lei cargava sus sei espatlas. De luenh en luenh, lei sonava totei per sei noms, per s’assegurar qu’èran totei presents, que degun d’elei mancava pas. Alenants, tibats, alassats, ensucats, lei mans e lei genolhs de sang, ajonhèron enfin a l’extremitat de l’avenc.

Avián gaire plus la fòrça de prene pietat. Rotlèron forra-borra sus lei darnierei marchas,e la màger part d’entre elei s’endormiguèron. Aquelei qu’avián ja resistit a la sòm venián de s’assopir, quora fuguèron totei derevelhats en subre-saut per la venguda de l’enemic, que se lassava pas de lei seguir. La mar aviá envasit sei retiradas, tampava l’intrada de l’estrechura onte l’ondada s’escanava e se brisava ambe baujum. L’estrechura aviá pas de sortida, èran agantats dins una androna, quichats, blocats de totei lei caires per la ròca e la marèia.

— Ajuda, Legoff, adjuda !

Èra pas plus aquí, Legoff, aviá desaparegut, e amb eu l’espèr unenc desapareissiá.

— Legoff ! Legoff !

Degun.

Qu’èra vengut ? En cercant un pas, s’èra-ti laissat cabussar dins una cròta ? Èra-ti mòrt de sa benvolença ?

— Onte siás, Legoff, onte siás ?

Montava la mar, montava, e, pegats contra la paret, agachavan espantats lei bolhons d’ escuma que leis ondadas gitavan a sei pès.

— Legoff ! Legoff !

Quauquei minutas mai, e èran esquichats, escobats, coma de grans de sabla.

— Avisa ! cridèt subran una votz que semblava davalar dau cèu.

A ! Brave drollet, coma t’auriáu potonejat de bòn còr ! Aquò’s èra eu, aquò èra Legoff ! Mentre que leis autres dormissián, velhava a sei desliuranças. Èran quilhats coma una liana ais asperitats de la ròca, aviá escalat coma un limbèrt lòng de la paret, sautat coma un esquiròu, bombit coma un camóç cresta après cresta ; e, parvengut sus planestèu après de miracles de gaubi, de soplesa e de dignitat, gitava l’escala de còrda qu’anava lei sauvar un còp de mai.

Tant d’esfòrçs e tant d’òbras devián pas pervenir, pecaire ! qu’a un respiech d’una ora, doas oras quasi. Destrauquèron encara quauquei marchas, e, de ròc en ròc, arribèron sus una platafòrma au mitan onte s’arborava tot d’una un blòc semblable a una pèira quilhada giganta. Finòt e aliscat coma foguèt una colona, lo blòc, que lei gabians i restavan a la cima, porgissiá deguna presa e desfisava l’escalada. La mar e l’espaci leis envelopava de totei parts ; restèron aclapats davant aquelei doas immensitats. Lo cèu aviá au dessús de sei tèstas la sorna esplandor dei nuechs esteladas e suavas ; en dessota d’elei, l’ocean sensa limits quichava a l’assaut de sei darniers recaptes seis escadrons d’èrsas desencadenadas. La marèia contunhava de montar, e la mòrt montava amb ela.

   Collègas, diguèt enfin Legoff que plorava, vos an fisats a ma garda. Ère encargat de velhar sus vosautres, e siáu ieu que vos ai perduts. Un poton, digatz-me que me perdonatz !

Tendres, après aquelei mòts, se còrfendèron totei.

   Nani, nani, Legoff, avèm ren de te perdonar ! Siás pas tu que nos as perduts, as tot fach per nos sauvar. De potons, Legoff, de potons !

E après que Legoff leis aguèsse potonejats fins au darnier, se potonejèron leis uns leis autres en plorinejant e en senglotant.

    A ! Marquonet ! Èras urós, çò disián, perqué siás vengut ambe nosautres ? Tu, voliás pas, siam nosautres que t’avèm rebatlat.

    Siáu ieu que que siáu la causa de tot, disiá Marc ; siáu ieu qu’ai destacat lo batèu !

E, revirats vèrs Lo Poliguen, coma se sei familhas lei podián entendre :

   Adieu mon paire ! adieu, mamà ! Anam morir, tornaretz plus veire vòstei dròlles !

Puei, tancats per l’orror de la fin venènta :

     Sauva-nos, Legoff, sauva-nos !

E se quichavan pròche d’eu coma de poletons a l’entorn de la maire.

     Es pas a.n ieu que fau vos adreiçar, diguèt Legoff.

E d’un biais grèu :

    A genolh, monde ! s’escridèt-ti.

Tombèron a genolh, e Legoff, tèsta nusa, drech au mitan d’elei, diguèt la preguiera qu’avián apresa au breç e que disián cada matin en se levant :

— Que ton nom se sanctifique, Paire que siás dins lo cèu ; que ton regne pacifique sus la tèrra vengue lèu, que ta volontat fague, aiçavau coma ailamont ; que ta grácia uei nos trague, lo pan que nos fai besonh, coma perdonam perdona, totei nòstrei mancaments, e pauràs quand nos ponchona, gardatz-nos dau mau, Amen.  

— Ansin siegue.

 A la fortuna !

E s’agenolhèt.

L’ondada pertocava la platafòrma, ailamont, e ja l’escuma de sau esposcava lo caratge.

De seguir, de segur...

dilluns, 4 de juliol de 2022

La Ròca dei Gabians - Episòdi 12

 Capítol XII

Caça, pesca, evasion





Fasiá bèu jorn quora se derevelhèt. Se fretèt leis uelhs e creseguèt promier qu’aviá fach una chauchavièlha. Èra l’ora onte, cada matin, òm li porgissiá son escudelada de farineta, l’ora onte lei serviciaus envaisián sa cambra e se disputavan son promier sorrire. Susprés de veire degun, sautèt a l’amont de son liech, dubriguèt una fenèstra, e çò que te veguèt dau naut de son balcon, vau ensajar de te lo pintar.

» La matinada èra magnifica. Leis aucèus piulavan a plen de gargamèla, lo solèu flamava dins un cèu blau coma l’indigòt. Au mitan dau plan, en fàcia dau palais, s’arborava un moncèu de lenhas enflamadas e que prometián un brasier a rostir un buòu. Davant lo fogau, i aviá una lichafròia longarassa, e, au dessús de la lichafròia, un aste de la mema longor, que beluguejava coma la lama d’una espasa, e quilhada per caduna de seis extremitats ai brancas de dos capfuòcs gigantàs. Pas luenh d’aquí, se perlongava, a perda de vista, una taula fargada de fusta e d’estaudets.

» Un dotzenat de marmitonets, que te semblavan de foletons, acabavan de metre lo cubèrt, mentre qu’un mèstre d’ostalariá amolava d’un biais grèu sus una pèira d’agusar lo trencadís d’un cotèu que te semblava un cotelàs. Arribavan lei convidats : d’un costat lei ministres, marchant a pès comptats e seguits dei Grands dau reiaume ; de l’autre, Quinquina, un ton regde, e lo punh sus la anca, rebatlant après eu la populacion dei borgadas. Ais agachs qu’aquelei doas chormas escambiavan a flor e a mesura que se saravan l’un de l’autre, èra aisit de preveire que la mai franca jòia e l’entenda la mai corala acabarián de senhorejar a flor e a mesura d’aquela polida fèsta. Lo cortègi dei ministres veniá de desbocar sus lo plan ; un orquèstra, mascat per una paret de cactus e d’aloés, atacava dins un grand bruch l’èr nacionau de Tambolina.

» Tomàs Legoff aviá sasit, donant un còp d’uelh, totei lei detalhs d’aqueu tablèu campèstre. Tot èra lèst, esperavan pas qu’eu per servir. Reculèt esglairat e se roncèt ambé violéncia dins sa cambra. Aquí, te pòde pas descriure tant se veguèt furiós. Aguèt la pensada de botar fuòc ai quatre recantons de son palais e de s’ensevelir grasilhat sota leis escombres. Rompèt, saquejèt tot çò que li tombava sota la man. Cristaus e porcelana, tot volèt en esclat. Dins sa ràbia que creissiá e que respectava plus ren, trepejèt son mantèu de plumas, lo desplumèt, l’estracèt, e pendent un moment  se veguèt envolopat dins una nívol de plumas de canarin que, coquin de sòrt, semblavan, s’estacar a sa pèu. Fin finala, decidit a disputir sa vida e a la vendre cariventa, s’armèt d’un tomahawk, mena de rompatèsta que fa partida dei mòbles de la corona, e s’acampèt davant la pòrta, lèst a ensucar toteis aquelei que se presentarián.

» Se teniá aquí dempuei un quart d’ora ; un charivari espaventable lo tornèt sus lo balcon. Vaquí, amics, çò que se passava : a pron pena arribat sus lo plan, Quinquina aviá significat sei pretencions dins una lenga imperiosa e auturosa. Vesiá pas d’incovenient a çò que la populacion dei borgadas fuguèsse relegada ai bas bots de la taula ; mai, atendut que personificava d’espereu la majestat dau pòble, esperava ocupar la plaça d’onor. Abandonava ai ministres lo drech de gostar lei promiers au rostit e de s’assegurar s’èra ben cuech ; mai se servava lo melhor morcèu e declarava amb insoléncia que lo donariá a degun.

» Aquí dessús, Quinquina, au mesprés de tot çò que se devèm entre gents coma fau, aviá escampat una sopiera a la tèsta dau president dau consèu, e lei dos partits de s’emponhar. Mesclats e confonduts, lo pòble e l’aristocracia se penchinavan coma podián, mentre que l’orquèstra contunhava de jogar l’èr nacionau de Tambolina.

  » Temoin d’aquela scèna de familha, Tomàs Legoff trantalhèt pas, èra lo temps que faliá ; encambèt l’apueg dau balcon, se laissèt resquilhar lòng de la paret, tombèt sus son cuòu, se quilhèt, e manjèt camin. Se cresiá sauvat, quora fuguèt apercebut, lòng d’una lèa, per un marmiton que donèt tanlèu l’alarma. Calèt la lucha, e lei dos camps se sarrèron per córrer d’un comun acòrd, après la preda que leis escapava. Fuguèt d’una part l’autra una escorreguda bauja. Lei estajants avián bòna garra, Tomàs,  gròs e gras qu’èra, aviá d’alas a sei talons. Jamai lebra lançada e perseguida per una chinareda despleguèt tant de velocitat, de rusa e d’estratagèma. Trespassava lei baranhas e lei rius, se colava dins lei brossalhas, desapareissiá dins lei talhadís, se resquilhava dins lei plecs dau terren. Tant lampava davant eu de l’abrivament dau bolet, tant, per de contorns inatenduts, despistava lo caçum. De lo veire tant leugier, tant veloce, auriam poscut dire que la graissa aviá la proprietat de flotejar dins l’èr coma dins l’aiga. Auriam dich un oire carejat per un auragan.

» Mai d’un còp lei estajants s’èran demandats se l’abatrián pas a còps de sagetas ; la paur de lo degalhar leis aviá sempre retenguts. Avián lo gost finòt e volián lo prene viu, sens avaria e sensa daumatge. Quinquina, aqueu de totei que lo sarava dau mai pròche, delicat, s’èra provesit d’un esparvier, dins l’espèr que podriá l’envelopar e lo pescar coma un peis volant.

  » Ansin secutat, lo rei de Tambolina aviá ja fach lo torn de seis estats. Començava a alenar, quora, parvengut sus un dei punts culminants de l’illa, descubriguèt un bastiment que passava, totei velas defòra, lòng dau ribatge. Aquela vista reviscolèt sei fòrças, se precipitèt vèrs la còsta. Quinquina lo seguissiá de tant pròche, que dos còps aviá gitat l’esparvier, mai sensa posquer l’aténher. La desliurança èra a venir per Tomàs, l’ocean se dubrissiá davant eu coma un pòrt. Coma bombissiá de ròcas en ròcas, cabussèt dins lo bèu Pacific, e ansin se creseguèt desbarrassat de sei serviciaus, quora lo malurós se sentiguèt emprisonat dins lei malhas d’un fialat  que s’embarrava sus eu e lo quichava de part e d’autra. Aquò èra l’esparvier que Quinquina veniá de lançar dau naut dei baus, au moment onte lo monarca s’entraucava dins leis ondadas.

 » Mancava pas qu’a ragantar l’esparvier en lo naussant a pic, lòng dei baus. Lo pretzfach èra malaisit, e jamai Quinquina, e mai fuguèsse vigorós, l’auriá menat a bòna fin sensa l’ajuda deis estajants que s’èran recampats amb eu sus la còsta.  Totei, sensa distinccion de reng, se meteguèron a l’òbra, ardents tant s’atalavan au dinar, e que l’exercici que venián de faire aviá traucat l’estomac dins de proporcions remirablas. Lei  ministres d’esperelei tiravan coma de lemoniers, tant cranhissián que Quinquina se prevauguèt de sa pescassa miraclosa per arborar encara un còp sei pretencions.

» A la vista dau fielat que sortissiá pauc-a-cha-pauc de l’aiga, tant pançuc coma rebombit coma s’aviá agut embarrat dins sei flancs un ton mostruós ò una baleneta,  de crits de jòia espetèron. La preda èra viva ; podiam ne’n jutjar ai remolins de l’èrsa e ai subre-sauts dau famós captiu que se debatiá dins lei malhas de sa prison. Lèu, sota leis esfòrçs capitats e recampats de la chorma afamada, lo fais montèt dins l’espaci. Montava plan planet, tanlèu ambe la resignacion de la majestat, tanlèu ambe lei convulsions de la ràbia e dau desespèr. Quau auriá poscut s’avisar, en vesènt dau larg aquela massa caminant dins leis èrs, qu’èra lo rei de Tambolina que rintrava ansin dins son reiaume ?

 » Pasmens, a flor e a mesura que s’aprochava de la fin finala, Tomàs 1er semblava retrobar una vigor novèla e de fòrças inesperadas.  Se brandissiá e se bolegava coma un diable aspersonat. Tiralhat, l’esparvier montava, davalava, montava un còp de mai en se torçant e se turtava contra lo desbauç dei rocàs. Desralhat per lo fretadís, tibada e bolegada mai que çò que fau, la còrda, a cada instant, menaçava de rompre. L’atalatge bufava, lo ministèri s’alassava. Enfin, un crit de trionfe resclantiguèt sus lo litorau ; après una ascension qu’aviá pas durat doas oras, la partida superiora dau fielat atenhiá lo nivèu dau bauç ; mai vaquí ben una autra fèsta ! Au rebors deis ases que se baton quora manca lo fen au rastelier, leis estajants, qu’avián fach causa comuna quora s’èra agit de córrer après la mangiscla, se divisèron un còp de mai tre que pensèron la téner.

» La lucha èra a recomençar, d’autant mai implacabla qu’una fam devoranta enfuocava lei passions politicas e enverinava l’òdi dei partits. La cima dau còne despassava a pron pena lo ras dau platèu, que Quinquina e son monde s’èran precipitats dessús e l’avián agantat per lei promièrei malhas. Confles e desfisents, lei Grands e lei ministres avián escampat la còrda e ara s’èran gitats sus l’esparvier. Lei dos camps tiravan cadun de son caire, en s’invectivant l’un l’autre. Quinquina invocava sei drechs de presa, lo president dau consèu invocava sei drechs d’alatge. Coma de crampons de fèrre, lei dets crocut se disputavan la trama. Lei narras fumavan, lei bocas escumavan, lei dents beluguejavan e gitavan d’ulhauç.

  » Tancat per l’espaventa, acoconit au pregond de son croton, lo rei de Tambolina donava plus de signe de vida. S’agissiá plus per eu de saupre se seriá manjat cuech ò crus, per lo pòble ò la noblesa, quora subran, gramaci au coquin de sòrt ! atencion tilhosa de la Providéncia que velhava ostensiblament sus lo cap de nòstra dinastia ! au moment de prene tèrra, lo fielat petèt, se rompèron lei malhas, e lo còrs de Tomàs 1er, tirassat per son pròpi pes e perçant una larga traucada, tornèt tombar, coma un avalancament, dins la mar.

  » Vos pintarai pas lei consternacions dei bòns estajants de Tambolina ; aquelei doç amics restèron totei ensucats sus plaça.

» Èra ja luenh l’ex-rei.

» Ambe lei biais d’un pòrc de mar se jogant dins l’èrsa, fendisclava lo bèu Pacific e s’endraiava vèrs la nau que, per assistir au desnosament d’aquela scèna estranha, se tancava a quauqueis encabladuras dau maratge.

  » Èra un brick american.

» A pron pena montat sus lo batèu, Tomàs Legoff se remembrèt tanlèu de son ancian mestier : escalèt lentosament leis enflechuras dau grand mast e se calèt tot d’una dins la gàbia.

» Tornèt prene son trin lo bastiment e resquilhava en vista de la còsta.

» Leis estajants èran encara sus lo bauç, tancats, estabosits, la boca badanta e regolanta.

» Tomàs faguèt un pam de nas tras que capitat.

» — Dinatz sens ieu, que cridèt.

» Puei, fasènt un virafàcia e mostrant la partida dau còrs qu’avián la mai cobejada, apondèt d’un biais expressiu :

» — Vaquí per la Constitucion ! »

dimarts, 28 de juny de 2022

La Ròca dei Gabians. Episòdi 11

 Capítol 11

Agantat coma un marrit maufatan, l’auguste fugitiu, quasi mòrt, aguèt pasmens la fòrça de se revirar, e se trobèt fàcia a fàcia amb una mena de monina qu’èra pas que Quinquina eu-meme, Quinquina escortat de totei sei collègas, qu’au dintre se dessenhava dins l’ombra, au promier reng, la douça cara de Bibi-Lolon. Sabètz, dròlles, que leis òmes d’aquí an recebut de la natura de sens d’una finèssa e d’una perfeccion prodigiosas. Per çò qu’es de l’ausida, ausisson l’èrba grelhar, lei formigas marchar, e leis ústrias entredubrir seis escaumas. Per çò qu’es de la vista, veirián una aranha fiular sa tela dins la luna, e quant au sentir, sentirián dau Poliguen lo perfum d’una saucissa qu’òm fariá grasilhar au borg de Batz.

» A pron pena sortits dau tibanèu onte venián de téner l’acampada, Quinquina e sei companhs avián niflat lo musquet de rei. Totei fins coma de rainards, s’èran dobtats sensa relambi de quauqua ren e, seguissènt a la pista mon deplorable àvi, avián poscut, sensa se donar fòrça de mau, arribar en meme temps qu’eu sus la platja.

» — Sénher, diguèt Quinquina ambe totei lei marcas de cortesia, Vòstra Majestat ignora pas qu’ai termes de la Constitucion qu’Ela a jurat de manténer, la sortida dau reiaume es formalament enebida a nòstrei reis.

» — Òu dròlles, òu dròlles ! bretonejèt lo rei sensa fortuna que se teniá pas plus sus sei cambas, voliáu d’un biais simple, faire una passejadeta en mar. Après tota una jornada consacrada au bonaür de mon pòble, me fuguèt estat douç, l’avoe, de poder, pendent quauqueis oras, oblidar dins auqueu barquetonet leis enuegs de la grandor e lei pensaments dau govèrn.

» — Sénher, s’i opausa lo govèrn. Lo permetriá la constitucion, que vostrei fidèus gausarián un còp de mai vos adreiçar d’umiles repròchis. Lei nuechs son fresquetas a.n aquela sason, un raumàs de cervèu es lèu agantat, e deman avèm una ceremònia que reclama vòstre concors.

» — Una ceremònia, mon car Quinquina ?...

» — òc, Sénher, una taulejada patriotica onte tota la populacion de l’illa dèu prene part…

» — E onte l’abséncia de nòstre sobeiran tant aimat seriá peniblament remarcada, apondèt Bibi-Lolon d’una votz melodiosa.

» — Coma aquò me pertoca, dròlles ! Que m’agradariá de veire totei mei serviciaus a l’entorn de ieu a la mema taula ! Pecaire, cranhisse ben que l’estat de ma santat me prive dau plasèr d’assistir deman a vòstre acamp. Me vesètz fòrça fatigat, mon bòn Quinquina.

» — Anem zo ! s’escridèt Quinquina. Lo Senhér Vòstre pòu pas anar tant ben. Siatz gràs de lard e gròs coma una tona.

 » — Aprenètz, Quinquina, que lei malautiás mai tarriblas son aquelei que presentan totei leis aparéncias de la santat. Coma me vesètz, dròlles, me tibe dau jorn a la jornada. A ! Qu’aquò’s pesuc lo poder ! Es un pretzfach regde que de menar lo carri de l’Estat. M’agradariá mielhs de fendisclar de lenha. Aquela graissa espepissada per mon pòble amb amor, aquela graissa es pas que confladura. Aquela ventresca, que vos torna fièrs, aquelei carns grassolhetas, aquelei colors vermelhas, tot aquò, dròlles, es faus, es de l’imitacion. Fisicament parlant, siáu una trocha bofada au fuòc. Çò que i a  de mai significatiu dins lo mal inconegut que me tarabusta, es que ma sang, cramada per lei velhas, es venguda coma de poison. Totei lei nieras, totei lei moissaus qu’an agut l’imprudéncia de s’atacar a ma pèu, tomban sensa relambi fodrejats sus plaça. Pas cap de matin onte me derrevelhe pas, de cadabres tancats au sòu.  Sabètz que la setmana passada, aguère la dolor de perdre Cacamba, la mai polida de totei mei moninas, aquela d’entr’elei que m’èra la mai cara perque semblava a Quinquina ; mai ignoratz ara coma aqueu animalet polidet es estat meisonat a la flor de seis ans. E ! Be ! coma dire ? Cacamba es mòrta, en mens de tres segondas, d’una leugièra mordedura qu’en jogant m’aviá facha au botèu. Anatz dire desenant se siáu en estat de bailejar deman una taulejada patriotica. Visca la constitucion ! Visca lo pòble de Tambolina !

» Aquela dichoneta èra estada debitada ambe tant d’assegurança e de bonomia, que sénhers lei sauvatges, sens èstre completament colhons, i trobèron pasmens un biais de pensar. Se consultèron d’esperelei, e Tomàs Ier se cresiá ja sortit d’afaire, per quauquei temps pasmens, quora ausiguèt Quiquina que disiá :

» — Çò que ven de nos contar aquí, son de cracas. Téne de sòrga segura que Cacamba es mòrta d’indigestion. Aqueu patron d’aquí, es un farcejaire. Fau i anar sensa vergonha : pasmens per mai de seguritat, l’ensejarem sus lei ministres. Ambe sei galavarditges costumiers, mancaràn pas de se jitar lei promiers sus lo rostit, e, nosautres, i tocarem après que l’auràn tastat.

» Aquela mesura de precaucion èra mens pròpria a rassegurar lo rei que non pas lei serviciaus ; Tomàs malautejèt mai que l’auriá vougut faire creire.

  » — Sénher, diguèt Quinquina, eriam luenh de pensar que la santat de Vòstra Majestat foguèt pas la mielhs establida dau reiaume. Pregondament esmoguts per lo tablèu de vòstreis infiermetats, se siam demandats se conveniá pas de remandar a de temps melhors la taulejada en question. Siáu regretós de vos anonciar que leis alestiments son tròp abançats per permetre un ajornament. Totei lei plats son comandats, totei lei convocacions son fachas. De mai, quora Vòstra Majestat coneisserà la tòca de la ceremònia que s’alestís, siáu convençut qu’Èla esitarà pas a l’embelir de sa preséncia.

» — Nos anatz parlar, Quinquina ! aquela tòca, dequé ne’n vira ? demandèt lo malaürós Tomàs, que cervaca un còp de mai a s’abusar, e s’arrapava ais erbilhas de de l’esperança.

» — Sénher es un usatge imemoriau dins lo reiaume de Tambolina, que lo pòble espère pas la mòrt de sei reis per porgir a cadun d’elei lo títol, l’escais que resumís sei qualitats e rampèla lei servicis per eu renduts a la nacion.  E be !  Sénher, es deman que lo pòble recampat dèu porgir d’un  biais solemne a la Majestat Vòstra l’escais d’aqueu Tomàs Ier que viurà eternament dins l’Istòria.

» — Acabatz, Quinquina. Aqueu títol d’aquí… Aquel escais ?

» — Vos lo escondrai pas, Sénher, èra pas quauqua ren d’aisit de trobar dins una lenga tant paura coma la nòstra une expression que resumèt tant de qualitats tant disparieras, que rampelèt tant de servicis renduts au país, e que faguèt pressentir a l’encòp totei aquelei que devètz li tornar encara. Entre Tomàs lo Gròs, Tomàs lo Bòn, Tomàs lo Benvolent, Tomàs lo Pacific, avèm longtemps trantalhat ; mai pas un d’aqueleis adjectius tornava pas pron fidelament lei sentiments d’amor e de reconéissença que ne’n siam totei penetrats. Enfin, ieu, Quinquina, urosa inspiracion dau còr ! ai trobat, ai prepausat, ai fach adoptat sensa pena lo vertadier, lo solet títol que convèngue a la Majestat Vòstra e deman, au mitan dei transports d’una fola idolatra, dins lo tust dei gòts, dins lo bruch dei fanfaras, serà proclamat Tomàs 1er lo paire Norricier de sei subjèctes.

» — Me flates, Quinquina, me flates ! diguèt lo rei que creguèt tombar au revers, e que butèt la cortesia de tocar la man d’aquel abominable insular. Avètz ben rason, car amic, trantalhe plus, assistirai deman a.n aquela taulejada ; serà lo jorn lo mai bèu de ma vida. Òu dròlles, podètz me faire fisança ! E ara, aluenhatz-vos. Desire èstre solet. Vòle, cochat a la chut-chut dins aqueu barquet, meditar e alestir tant que fau la dicha qu’improvisarai deman au dessèrt.

» — Sénher, diguèt Quinquina, seretz mielhs cochat dins vòstre liech. Aqueu barquet fai pas partida dau territòri, e es formala la constitucion. Sensa vos comandar, nos anam vos menar un còp de mai dins lo palais vòstre.

» En acabant aquelei mòts, l’envelopava ambe suenh dins son mantèu de plumas d’aucèus, qu’aviá rabalhat d’esperèu sus la grava, puèi lo cortègi s’endraièt vèrs lo sèti dau govèrn.

» Lo monarca marchava de tèsta, seguit a distància respectuosa per tota la chorma que lo quitava pas deis uelhs e qu’espepissiá sei mendres escarts. Cresiá pas qu’en Bibi-Lolon. Franc dei maudichas paraulas qu’avián revòutat son aurelha e son còr, podiá pas creire a tant d’ingratitud e de perversitat dins un atge tant tendre, li semblava impossible que Bibi-Lolon l’ajudèsse pas a sortir d’aquela pausicion desagradiva onte se trobava.

» Coma se sarava dau palais, sens interrompre sa marcha se revirèt vèrs son escòrta, e, d’un biais qu’aviá ren perdut de la nautor dau comandament, convidèt Bibi-Lolon a venir prene plaça pròche d’eu. Lo sauvatjon se rendèt tanlèu a l’òrdre de son rei. Caminèron quauquei temps en silenci, lo rei pensatiu e sorne, Bibi-Lolon suau e sonrisènt.

 » — Bibi-Lolon, diguèt fin finala Tomàs a la chut-chut, dau biais que podiá pas èstre entendut deis autres, sabes çò que siáu sempre estat per tu. Seriás lo mai mespresable deis òmes de ta raça, s’èra necite de lo rampelar. As trobat a.n ieu, diriáu pas lo melhor dei mèstres, mai lo mai atentiu e lo mai devoat de teis amics. T’ai comblat de gràcias e de bontats. Quora i aviá un faisan sus ma taula, siás tu qu’engolissiás lei doas alas. Ai pas jamai tastat d’una crema dei pistachas que ne’n aguesses lipat la mitat. T’ai susprés mai d’un còp que raubaves mon gardamanjar. A l’escondon, m’as begut tres litres de ratafia. Sonrisiáu, te laissave faire, e me demandave solament perque te donaves tant de pena de raubar çò qu’èra tiu. Ta preséncia m’apasimava. Te sonave quora veniás pas, ò laissave mei fustatges daurats per anar fumar dins ton tubanèu lo calumet de l’egalitat. Te disiáu tot, aviáu pas de secrets per tu. Dins lei ceremònias publicas, preniás plaça pròche de ieu. Ères lo mai naut dins mon arma. Podiam creire, quora se mostraviam ensems, qu’ères nascut sus lei marchas dau tròne. Vaquí, Bibi-Lolon, per prètz de sei benfachs, patiràs-ti que ton rei, ton mèstre, ton amic, sigue mes a l’aste coma una simpla giga de moton ?

» — Siáu pas ieu, mon bòn mèstre, es aquel ase de Quinquina que vòu qu’òm vos mète a l’aste, repliquèt Bibi-Lolon d’una votz de flaüta. Ieu, voliáu qu’òm vos sautèsse coma un lapin, e qu’òm vos serviguèsse d’una sauça ravigòta.

  » — Ensucat, bramèt Tomàs laissant eclatar son indignacion. Es pas de creire aquò, es pas de creire ! Tu tanben, infame Bibi-Lolon, siás lest a engolir ton rei !

» — Coquin de sòrt ! mon bòn mèstre, respondeguèt Bibi-Lolon d’un biais suau, tant estonat coma esmogut, perqué vos aurián tant noirit pendent mai de cinc mes e engraissat d’un biais tant carivent ?

» Tomàs Ier tornèt silenciosament sus son pitre lei pandorèus de son mantèu de plumas, puei clinèt la tèsta e quinquèt pas mòt.

» Quauquei minutas puei, lo cortègi calèt davant la grasilha dau palais. Embarrèron lo rei, placèron tres faccionaris a cada pòrta, e fins au calabrun de patrolhas armadas reguejèron e reguejèron encara l’illa tota.

» Qunta nuech, dròlles, qunta nuech ! Avisatz-vos lo rei de Tambolina que barrutlava sensa candela dins son palais desèrt, dins aqueu palais vengut per eu, en mens de quauqueis oras, una prison d’Estat, e d’onte ne’n sortirà plus que per s’enanar au sacrifici. Après aver fach lo torn de seis apartaments, e s’èstre assegurat que tot espèr d’evasion li èra defendut, lo paure òme plorèt, la tèsta dins lei mans. Èra jogada la galejada, anava començar lo grand teatre. Aviá manca pas la ressorça de s’espocar contra l’ingratitud dei pòbles ; lei darnièrei paraulas de Bibi-Lolon l’avián completament desencigalat. Tomàs 1er  veniá de s’avalir coma una ombra chinèsa : restava pas que Tomàs Legoff, l’ancian matelòt de la Bellone.  

» A ! colhon de la luna, se disiá-ti, quau posquèt creire un sol instant qu’èra per ton meriti e per teis uelhs polits que te rendián tant de suenhs e tant d’omenatges ! Colhon, colhon de la luna que te siás laissat prene a d’amorças tant grossassas e qu’acceptaves coma argent degut l’admiracion de tei serviciaus, quora fasiás pas que de te gavar dau jorn a la jornada e de digerir de la jornada au jorn !

» Se rementèt la faula de mèstre corpatàs sus un arbre quilhat : çò que i aviá d’estransinant dins aquela situacion d’aquí, es coma èra estat lo corpatàs, anava èstre lo fromatge. De temps en quora, s’escapava de sei soscadissas per escotar lo bruch dau defòra ; èra lo pas en cadéncia dei patrolhas ò lo crit dei sentinèlas que se sonavan e que se respondián. Li semblava que son còrs enairava ja uno olor de rabinat, e, que que se posquèsse dire, capitava pas a prene partida dau sòrt que l’esperava. Reconeissiá fin finala que son rèine èra pas estat qu’una lònga seria de drilhança e de tamponas ; mai, a la vèlha d’aquitar la carta, trobava lo totau un pauc gròs. Làs de tant d’esmai, vos i vese, s’escampèt un darnier còp sus lo jaç reiau e acabèt per s’endormir, rotlat dins son mantèu de plumas. »